सफर गाण्याची --- भाग एक

सफर गाण्याची


गाणी संगीत नाटक कला हा मराठी माणसाचा अगदी जिव्हाळ्याचा विषय ,चार मराठी माणसे एकत्र आली तर त्याचे नाटकच होते असा एक म्हणण्याचा प्रघात ,पण केवळ मराठीच कशाला संपूर्ण भारतीय संस्कृतीत कलाजीवन हे समृद्ध आहे ,साध्यासुध्या सण परंपरेत पूर्वीच्या जुन्या स्त्रिया बायकांनी ओवी गाणी पाळणे अभंग भजन भोंडला यामधून हा ठेवा अधिकच अनमोल करून ठेवला आहे . महाकाव्य म्हणून वर्णन केले जाणारे वाल्मिकी रामायण हे देखील अयोध्या दरबारी अनेक श्रुती राग ताल लय यात गुंफून गायले गेले असे सांगितले जाते .तर सांगण्याचा मतितार्थ इतकाच की गाणी गायन हा आपल्या सार्यांच्याच जगण्यातल्या अविभाज्य घटक आहे , मी तर खूप तर्हेतर्हेची गाणी ऐकत असते लोकगीतापासून ते अगदी आरती कविता कीर्तने आणि चित्रपटगीतापासून ते अगदी अल्बम पर्येंत . बडबडगीतापासून ते शकिराच्या गाण्यापयेंत ,तशी मी खूप छंदीष्ट नादीष्ट असल्याने मग अश्याच काही दुर्मिळ आणि मनापासून भावलेल्या गाण्याची गुंफण मोबाईलच्या music player मध्ये केली जाते . मग शफल बटन प्रेस करून कानात हेडफोन घालून सुरु होते सफर गाण्याची . नुकताच गणपती उत्सव पार पडला ,यात रोज नवनव्या आरत्या गायल्या जातात त्यापैकी श्री पंचायतनची आरती मला म्हणायला खरोखरच खूप आवडते . पंचायतन म्हणजे गणपती शिव हरी भास्कर आणि अंबा आदि देवतांचे अधिष्ठान या आरतीतील प्रत्येक कडव्यात या देवतांची स्तुती वर्णन केले आहे

जय देव जय देव सुखकरमूर्ती ।
गणपति शिव हरि भास्कर अंबा सुखमूर्ती ॥ ध्रु० ॥
अघसंकट भयनाशन सुखदा विघ्नेशा ।
आद्या सुरवरवंद्या नरवारणवेषा ॥
पाशांकुशधर सुंदर पुरविसी आशा ।
निजपद देउनि हरिसी भ्रांतीच्या पाशा ॥ जय० ॥ १ ॥
नंदीवाहना गहना पार्वतिच्या रमणा ।
मन्मथदहना शंभो वातात्मजनयना ॥
सर्वोपायविवर्जित तापत्रयशमना ।
कैलासाचलवासा करिती सुर नमना ॥ जय० ॥ २ ॥
पयसागरजाकांता धरणीधरशयना ।
करुणालय वारिसी भव वारिंजदलनयना ॥
गरुडध्वज भजनप्रिय पीतप्रभवसना ।
अनुदिनिं तव कीर्तनरस चाखो हे रसना ॥ जय० ॥ ३ ॥
पद्मप्रबोधकरणा नेत्रभ्रमहरणा ।
गोधनबंधनहर्ता दोतक आचरणा ।
किरणस्पर्शें वारिसि या तमआवरणा ।
शरणागतभयनाशन सुखवर्धनकरणा ॥ जय० ॥ ४ ॥
त्रिभुवनौत्पत्तिपालन करिसी तूं माया ।
नाहीं तुझिया रूपा दुसरी उपमा या ।
तूझा गूणगनमहिमा न कळे निगमा या ।
करुणा करिसी अंबे मनविश्रामा या ॥ जय० ॥ ५ ॥

सामासिक आणि संधीयुक्त शब्द संस्कृतप्रचुरता आणि सुरस चाल यामुळे अगदी एखाद्या वेदोक्त पुराणोक्त वाटाव्या अश्या सुक्तांची आठवण या आरतीमुळे झाल्यावाचून राहत नाही . तसा संस्कृत भाषेचा आणि माझा घरोबा फारसा नाही त्यामुळे संस्कृत भजन किंवा गाणी असे फारसे मुद्दामहून ऐकण्यास मिळाले नसले तरी सुब्बालक्ष्मि यांनी गायलेले अन्नपूर्णाष्टक जे की आद्य शंकराचार्य रचित आहे ते नेहमी ऐकत राहावे असे

नित्यानन्दकरी वराभयकरी सौन्दर्य रत्नाकरी
निर्धूताखिल घोर पावनकरी प्रत्यक्ष माहेश्वरी ।
प्रालेयाचल वंश पावनकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 1 ॥

नाना रत्न विचित्र भूषणकरि हेमाम्बराडम्बरी
मुक्ताहार विलम्बमान विलसत्-वक्षोज कुम्भान्तरी ।
काश्मीरागरु वासिता रुचिकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 2 ॥

योगानन्दकरी रिपुक्षयकरी धर्मैक्य निष्ठाकरी
चन्द्रार्कानल भासमान लहरी त्रैलोक्य रक्षाकरी ।
सर्वैश्वर्यकरी तपः फलकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 3 ॥

कैलासाचल कन्दरालयकरी गौरी-ह्युमाशाङ्करी
कौमारी निगमार्थ-गोचरकरी-ह्योङ्कार-बीजाक्षरी ।
मोक्षद्वार-कवाटपाटनकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 4 ॥

दृश्यादृश्य-विभूति-वाहनकरी ब्रह्माण्ड-भाण्डोदरी
लीला-नाटक-सूत्र-खेलनकरी विज्ञान-दीपाङ्कुरी ।
श्रीविश्वेशमनः-प्रसादनकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 5 ॥

उर्वीसर्वजयेश्वरी जयकरी माता कृपासागरी
वेणी-नीलसमान-कुन्तलधरी नित्यान्न-दानेश्वरी ।
साक्षान्मोक्षकरी सदा शुभकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 6 ॥

आदिक्षान्त-समस्तवर्णनकरी शम्भोस्त्रिभावाकरी
काश्मीरा त्रिपुरेश्वरी त्रिनयनि विश्वेश्वरी शर्वरी ।
स्वर्गद्वार-कपाट-पाटनकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 7 ॥

देवी सर्वविचित्र-रत्नरुचिता दाक्षायिणी सुन्दरी
वामा-स्वादुपयोधरा प्रियकरी सौभाग्यमाहेश्वरी ।
भक्ताभीष्टकरी सदा शुभकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 8 ॥

चन्द्रार्कानल-कोटिकोटि-सदृशी चन्द्रांशु-बिम्बाधरी
चन्द्रार्काग्नि-समान-कुण्डल-धरी चन्द्रार्क-वर्णेश्वरी
माला-पुस्तक-पाशसाङ्कुशधरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 9 ॥

क्षत्रत्राणकरी महाभयकरी माता कृपासागरी
सर्वानन्दकरी सदा शिवकरी विश्वेश्वरी श्रीधरी ।
दक्षाक्रन्दकरी निरामयकरी काशीपुराधीश्वरी
भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ 10 ॥

अन्नपूर्णे सादापूर्णे शङ्कर-प्राणवल्लभे ।
ज्ञान-वैराग्य-सिद्धयर्थं बिक्बिं देहि च पार्वती |
माता च पार्वतीदेवी पितादेवो महेश्वरः ।
बान्धवा: शिवभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ॥ 11 ||


सुब्बालक्ष्मी यांनी भजे गोविंदम ,व्यकंटेशसुप्रभात ,दासअवतारस्त्रोत्र ,पंचायतन स्त्रोत्र ,अशा अनेक संस्कृत स्तोत्रांनी कर्नाटकी संगीताला एक नवा चेहरा दिला त्यापैकीच त्यांनी गायलेले मधुराअष्टक जे की वल्लभाचार्यानी लिहिले आहे  त्यातील नादमधुरतेमुळेचे केवळ सहज वाचतानाही गुणगुणत रहावे असे आहे

अधरं मधुरं वदनं मधुरं
नयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 1 ॥

वचनं मधुरं चरितं मधुरं
वसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 2 ॥

वेणु-र्मधुरो रेणु-र्मधुरः
पाणि-र्मधुरः पादौ मधुरौ ।
नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 3 ॥

गीतं मधुरं पीतं मधुरं
भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् ।
रूपं मधुरं तिलकं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 4 ॥

करणं मधुरं तरणं मधुरं
हरणं मधुरं स्मरणं मधुरम् ।
वमितं मधुरं शमितं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 5 ॥

गुञ्जा मधुरा माला मधुरा
यमुना मधुरा वीची मधुरा ।
सलिलं मधुरं कमलं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 6 ॥

गोपी मधुरा लीला मधुरा
युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् ।
दृष्टं मधुरं शिष्टं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 7 ॥

गोपा मधुरा गावो मधुरा
यष्टि र्मधुरा सृष्टि र्मधुरा ।
दलितं मधुरं फलितं मधुरं
मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥ 8 ॥


अगदी याच मधुराष्टकाच्या धर्तीवर काहीसे लोकगीतासारखे म्हणजे कोकणातील स्त्रिया तांदूळ सडताना गाणी म्हणत आपापली काम करीत राहताना त्यांच्या इष्ट देवतेचेहि त्यातून स्मरण करतात या पार्श्वभूमीवर मी लिहिण्याचा प्रयत्न केला होता ते असे

चांदुल्या चांदुल्या कपाळी गोँदुल्या
गोँदुल्या गोँदुल्या आभाळी टिकुल्या
टिकुल्या टिकुल्या अंगणात रांगुल्या
रांगुल्या रांगुल्या जणु ग तांदुल्या
तांदुल्या तांदुल्या तांदळाच्या चकुल्या
चकुल्या चकुल्या डुलडुल भिँगुल्या
भिँगुल्या भिँगुल्या फुलफुल रंगुल्या
रंगुल्या रंगुल्या सावळा कान्हुल्या
कान्हुल्या कान्हुल्या काळा विठुल्या
विठुल्या विठुल्या पंढरीचा विठुल्या
विठुल्या विठुल्या माहेरीचा विठुल्या
विठुल्या विठुल्या !!!


तर हि होती सफर आवडत्या स्त्रोत्र मंत्र जप आरती यांची पण या सफरीचा शेवट माझ्या आवडत्या नांदीने करते, खरतर नांदी म्हणजे सुरुवात मग शेवट कसा बरे  ? अर्थातच पुढची सफर नाट्यगीतांची आहे काहीसे विश्लेषणात्मक लिहिण्याचाही त्यात प्रयत्न असेल . काही दीड दोन वर्षापूर्वीच बालगंधर्व यांच्या जीवनपटावर साकारलेल्या चित्रपटात हि नांदी पुन्हा एकदा गायली गेली ,जोपर्येंत हि नांदी आहे तोपर्येन्त मराठी नाट्यसृष्टीला मरण नाही या शब्दात राम गणेश गडकरींनी तिचे कौतुक केले आहे ते यथार्थच आहे म्हणा ना 

पंचतुंड नररुंडमालधर पार्वतीश आधीं नमितो ।
विघ्‍नवर्गनग भग्‍न कराया विघ्‍नेश्वर गणपति मग तो ॥

कालिदासकविराजरचित हें गानीं शाकुंतल रचितो ।
जाणुनियां अवसान नसोनि हें महत्कृत्यभर शिरीं घेतों ॥

ईशवराचा लेश मिळे तरि मूढयत्‍न शेवटिं जातो ।
या न्यायें बलवत्कवि निजवाक्पुष्पीं रसिकार्चन करितो ॥

(नाट्यगीते पुढील भागात )